Vroeger mocht je op veel wegen zo hard als je wilde: de geschiedenis van de maximumsnelheid in Nederland

Nederland kende lange tijd nauwelijks landelijke snelheidslimieten. Van gemeentelijke regels van 10 km/u tot onbeperkte snelwegen, 100 tijdens de oliecrisis en uiteindelijk 130: onze maximumsnelheid veranderde voortdurend.

Wie tegenwoordig de snelweg oprijdt, krijgt een hele verzameling snelheden voorgeschoteld. Overdag meestal 100, 's avonds soms 120 of 130 en op enkele trajecten tegenwoordig weer de hele dag 130 km/u. Bij de eerste Nederlandse automobilisten was dat een stuk eenvoudiger.

Toen de auto eind negentiende eeuw verscheen, bestond er namelijk helemaal geen landelijk systeem zoals we dat nu kennen. Op veel wegen kon een automobilist in de praktijk zo hard rijden als zijn auto, het wegdek en zijn eigen lef toelieten. Pas veel later ontstonden de bekende limieten van 50, 80, 100, 120 en 130 km/u.

De eerste automobilisten kregen vooral lokaal beperkingen

De eerste Nederlandse automobilist verscheen in 1896 op de weg en enkele jaren later begon het aantal auto's langzaam te groeien. Rond 1900 reden volgens de ANWB ongeveer tweehonderd personenauto's in Nederland.

Voor de eigenaren was snelheid juist een van de grote voordelen. Sommige auto's konden rond de eeuwwisseling al ongeveer 60 km/u halen, terwijl paard en wagen nog het straatbeeld bepaalden.

Dat zorgde onmiddellijk voor conflicten. Gemeenten mochten zelf regels maken en voerden op sommige plekken maximumsnelheden van 10 of 20 km/u in. Er waren zelfs gemeenten waar automobilisten niet harder dan 5 km/u mochten.

Dat vonden de eerste autobezitters vanzelfsprekend absurd. In een Kamerdebat uit 1908 werd een limiet van 10 km/u zelfs vergeleken met het tempo van een ezelwagen in draf.

De eerste landelijke verkeerswet had geen vaste maximumsnelheid

In 1905 kwam er voor het eerst landelijke verkeerswetgeving. Je zou verwachten dat Nederland toen meteen één maximumsnelheid invoerde, maar dat gebeurde juist niet.

Na discussie besloot de politiek geen vast landelijk getal in de wet te zetten. Bestuurders moesten hun snelheid aanpassen aan de omstandigheden en mochten de veiligheid en vrijheid van het overige verkeer niet in gevaar brengen.

Dat principe klinkt opvallend modern. Ook in de huidige verkeersregels staat nog altijd dat een bestuurder zijn voertuig binnen de afstand waarover hij de weg kan overzien en waarover deze vrij is tot stilstand moet kunnen brengen.

Lokale overheden konden ondertussen wel snelheidsbeperkingen opleggen. Nederland kreeg daardoor al vroeg een lappendeken aan regels, maar buiten zulke gebieden bestond lange tijd geen algemene limiet zoals we die nu gewend zijn.

Vanaf 1957 werd 50 km/u de norm in de bebouwde kom

Na de Tweede Wereldoorlog veranderde het verkeer razendsnel. Auto's werden betaalbaarder, krachtiger en talrijker. Daarmee werd het steeds minder houdbaar om snelheid vooral aan het inzicht van de bestuurder over te laten.

In 1957 werd 50 km/u de algemene maximumsnelheid voor motorvoertuigen binnen de bebouwde kom. Buiten de bebouwde kom bleef de situatie veel vrijer.

Zelfs op de autosnelweg bestond begin jaren zeventig nog geen algemene maximumsnelheid. In theorie kon je dus met een auto die 160 km/u haalde ook daadwerkelijk 160 rijden, zolang er geen plaatselijke beperking gold en je verder verantwoord reed.

Dat begon steeds meer te wringen. Het Nederlandse wagenpark groeide explosief en het aantal verkeersslachtoffers liep mee. In 1972 bereikten de cijfers een dieptepunt: er vielen dat jaar 3.264 verkeersdoden.

De aandacht voor verkeersveiligheid nam daardoor sterk toe. Vervolgens gaf een heel andere crisis het laatste zetje.

De oliecrisis maakte in 1974 een einde aan onbeperkt rijden

In het najaar van 1973 brak de oliecrisis uit. Nederland kreeg te maken met autoloze zondagen en automobilisten werden aangespoord zuiniger te rijden. Langzamer rijden scheelde immers direct brandstof.

In 1974 werd vervolgens een algemene maximumsnelheid ingevoerd op wegen buiten de bebouwde kom. Op autosnelwegen en autowegen werd 100 km/u de limiet, op andere wegen buiten de bebouwde kom 80 km/u.

Daarmee kwam een einde aan een tijdperk. Voor het eerst kon je op de Nederlandse snelweg niet meer simpelweg doorrijden tot de auto of de omstandigheden je afremden.

De maatregel bleef bestaan nadat de acute oliecrisis voorbij was. Brandstofbesparing had de discussie versneld, maar verkeersveiligheid was inmiddels een minstens zo belangrijk argument geworden.

Eerst naar 120 en daarna naar 130 km/u

De auto's van de jaren tachtig waren nauwelijks nog te vergelijken met de modellen waarmee de limiet in 1974 was ingevoerd. Remmen, banden, wegligging en snelwegen waren verbeterd en de roep om een hogere maximumsnelheid groeide.

Op 1 mei 1988 werd daarom op ruim 80 procent van de autosnelwegen de maximumsnelheid verhoogd van 100 naar 120 km/u. Op andere snelwegtrajecten bleef 100 gelden en autowegen bleven eveneens op 100 km/u.

De volgende grote stap kwam in 2012. Na verschillende proeven werd vanaf 1 september 130 km/u de algemene wettelijke maximumsnelheid op autosnelwegen.

Dat betekende overigens niet dat je vanaf dat moment overal 130 mocht. Geluid, luchtkwaliteit, verkeersveiligheid en de inrichting van de weg zorgden ervoor dat veel trajecten op 100 of 120 bleven staan. Nederland kreeg opnieuw een lappendeken van verschillende snelheden.

Bekijk ook

Waarom je bij het verlaten van Schiphol ineens dit onverwachte verkeersbord passeert | Autobahn

Sinds 2020 bepaalt zelfs het tijdstip hoe hard je mag

In maart 2020 draaide Nederland een groot deel van de verhogingen weer terug. Om de stikstofuitstoot en stikstofneerslag te verminderen werd de maximumsnelheid op vrijwel alle snelwegen tussen 06.00 en 19.00 uur teruggebracht naar 100 km/u.

's Avonds en 's nachts bleef op veel wegen 120 of 130 mogelijk. Daarmee ontstond iets wat automobilisten uit eerdere generaties helemaal niet kenden: dezelfde snelweg kon afhankelijk van het tijdstip twee verschillende maximumsnelheden hebben.

Sinds april 2025 is die situatie opnieuw iets veranderd. Op enkele snelwegtrajecten mag ook overdag weer 130 km/u worden gereden. Toch geldt volgens de actuele informatie van de Rijksoverheid in 2026 tussen 06.00 en 19.00 uur op bijna alle snelwegen nog altijd maximaal 100 km/u.

Juridisch zit er een interessante nuance in. De algemene wettelijke maximumsnelheid voor personenauto's op een autosnelweg is nog steeds 130 km/u. Verkeersborden langs de weg leggen op veel trajecten vervolgens een lagere limiet op.

Daarmee is de cirkel ergens rond. Ruim een eeuw geleden klaagden automobilisten over lokale overheden die hun snelheid steeds anders beperkten. Tegenwoordig hebben we landelijke regels, maar bepaalt het bord langs de weg uiteindelijk opnieuw hoe hard je daadwerkelijk mag.

Alleen het tempo is veranderd. Waar 10 km/u in 1908 al tot verhitte discussies leidde, gaat de Nederlandse snelheidsdiscussie inmiddels over het verschil tussen 100 en 130.