Mercedes bouwde deze diesel niet voor snelheid maar voor enorme kilometerstanden, en dat zie je aan één opvallend cijfer

Er zijn motoren die beroemd worden door hun vermogen en motoren die hun reputatie pas tientallen jaren later verdienen. De Mercedes OM617 hoort bij die tweede categorie. Deze vijfcilinder diesel werd een vaste waarde onder taxi's, langeafstandrijders en liefhebbers die vooral wilden dat hun auto bleef doorgaan.

Mercedes-Benz introduceerde de motor in 1974 in de 240 D 3.0. Daarmee verscheen de eerste in serie geproduceerde personenauto met een vijfcilindermotor. Toch zit het opvallendste cijfer niet in het aantal cilinders of de cilinderinhoud, maar in het vermogen: uit drie liter haalde Mercedes aanvankelijk slechts 80 pk.

Drie liter en maar 80 pk

Tegenwoordig klinkt 80 pk uit een drie liter grote motor bijna alsof er iets mis is gegaan. Voor de OM617 was het juist een belangrijk deel van het recept. Per liter cilinderinhoud hoefde de motor nog geen 27 pk te leveren. De interne onderdelen werden daardoor veel minder zwaar belast dan bij een motor die uit hetzelfde volume veel meer vermogen moet persen.

Daar kwam eenvoudige en stevige techniek bij. De diesel werkte met indirecte inspuiting, een mechanisch geregelde Bosch-inspuitpomp, één bovenliggende nokkenas, twee kleppen per cilinder en een dubbele rollenketting voor de nokkenasaandrijving. De atmosferische versie had bovendien geen turbo die het blok onder extra druk zette.

Later steeg het vermogen naar 88 pk, maar zelfs toen bleef de drie liter opvallend bescheiden belast. De OM617 was daardoor geen lichte, stille of bijzonder snelle motor. Hij had vooral veel mechanische reserve en hoefde tijdens normaal gebruik relatief weinig van zichzelf te vragen.

Waarom Mercedes precies vijf cilinders koos

Het idee voor vijf cilinders kwam niet voort uit de wens om iets excentrieks te bouwen. Mercedes wilde in de jaren zeventig meer dieselvermogen voor zijn steeds grotere auto's. Een viercilinder bood daarvoor te weinig ruimte om verder te groeien, terwijl een zescilinder langer en zwaarder zou worden.

De vijfcilinder vormde de middenweg. Na zijn debuut in de 240 D 3.0 verhuisde de motor naar de W123, waarin de 300 D vanaf 1976 een van de bekendste uitvoeringen werd. Dezelfde motorfamilie verscheen later ook in de G-Klasse en in de grote S-Klasse voor Noord-Amerika.

Voor die Amerikaanse markt kwam bovendien een turboversie. In de W126 300 SD groeide het vermogen uiteindelijk tot 125 pk. Dat was flink meer dan de oorspronkelijke 80 pk, maar de basis bleef dezelfde drie liter grote vijfcilinder.

Bekijk ook

Tien jaar lang weggerot in de modder: mannen redden iconische Mercedes diesels van de absolute ondergang | Autobahn

Mercedes joeg dezelfde dieselbasis tot ruim boven 300 km/u

Hoeveel reserve er werkelijk in het ontwerp zat, bewees Mercedes zelf. In 1976 werd een zwaar aangepaste OM617 in de experimentele C 111-II D gebouwd. Met een turbo en intercooler steeg het vermogen naar 190 pk. Tijdens een 64 uur durende recordpoging op het Italiaanse circuit van Nardò reed de auto gemiddelde snelheden van meer dan 250 km/u.

Twee jaar later ging Mercedes nog verder. De gestroomlijnde C 111-III kreeg een versie van de vijfcilinder met 230 pk. Tijdens nieuwe recordritten in Nardò vestigde de auto negen wereldrecords en elf internationale klassenrecords. Over 500 kilometer werd een gemiddelde snelheid van 321,9 km/u gehaald.

Dat betekent natuurlijk niet dat iedere 300 D probleemloos met ruim 300 km/u had kunnen rijden. Het laat vooral zien hoeveel verder Mercedes met dezelfde technische basis kon gaan. In de gewone straatauto werd bewust slechts een klein deel van dat potentieel aangesproken.

Ook een legende heeft onderhoud nodig

De bijna onverwoestbare reputatie kan de indruk wekken dat een OM617 zonder aandacht eindeloos blijft draaien. Zo simpel is het niet. Inmiddels zijn de jongste exemplaren tientallen jaren oud en kan achterstallig onderhoud iedere goede basisconstructie alsnog de das omdoen.

Bij een oude occasion verdienen onder meer de distributieketting, klepspeling, injectoren, koeling, lekkages en inspuitpomp aandacht. Daarnaast kan bij een W123 de carrosserie uiteindelijk een groter probleem zijn dan de motor. Een uitstekend lopende vijfcilinder helpt weinig wanneer roest zich jarenlang door de auto heeft gegeten.

De hoge kilometerstanden zijn daarom geen bewijs dat onderhoud overbodig is. Ze laten vooral zien wat er mogelijk is wanneer een relatief eenvoudig en zwaar uitgevoerd motorontwerp goed wordt bijgehouden.

Een goedkope oude diesel is het niet altijd meer

De W123 is ondertussen van gebruiksauto veranderd in een serieuze klassieker. Dat zie je ook in het Nederlandse aanbod. Een 300 D uit 1980 werd onlangs voor €12.900 aangeboden, terwijl voor een veel zeldzamere 300 TD Turbo uit 1983 €24.500 werd gevraagd. Het blijven vraagprijzen, waarbij conditie, historie en uitvoering enorme verschillen veroorzaken.

Dat is een bijzondere ontwikkeling voor auto's die ooit juist werden gekocht om eindeloos kilometers te maken. Wat destijds misschien een weinig spannend vermogenscijfer leek, is nu een belangrijk onderdeel van hun aantrekkingskracht geworden.

De moderne Duitse auto-industrie moet aan totaal andere eisen voldoen. Motoren moeten krachtiger, schoner, stiller en efficiënter zijn, terwijl auto's ook zwaarder en complexer zijn geworden. De OM617 kwam uit een tijd waarin Mercedes drie liter cilinderinhoud niet gebruikte om een indrukwekkend vermogenscijfer te produceren.

En precies daarom vertelt die oorspronkelijke 80 pk zoveel. Mercedes bouwde deze diesel niet om zoveel mogelijk prestaties uit iedere kubieke centimeter te persen. Het bouwde een motor die relatief weinig van zijn eigen techniek vroeg. Meer dan vijftig jaar later blijkt dat voor veel liefhebbers een indrukwekkender prestatie dan een hoog getal op een specificatieblad.